Για τον Celestin Freinet.
Mια σύντομη ιστόρηση της ζωής και του έργου του
Ο Celestin Freinet γεννιέται τον Οκτώβριο του 1896 στο χωριό Gars στις γαλλικές Alpes- Maritimes. Ζει και μεγαλώνει στην κοινωνία του χωριού, όπου γεωργοί και βιοτέχνες προσπαθούν, χωρίς βοήθεια και μέριμνα από τον κρατικό μηχανισμό, να επιβιώσουν. Ο ίδιος βιώνει την πραγματικότητα αυτή και αναπτύσσει μεγάλο ενδιαφέρον για τους ανθρώπους του μόχθου.
Το 1912 εισάγεται στο Ινστιτούτο Eκπαίδευσης των δασκάλων μετά από επιτυχία σε διαγωνισμό. Ο Παγκόσμιος Πόλεμος που συνταράσσει την Ευρώπη τον επηρεάζει όχι μόνο ιδεολογικά, αλλά και σε ό,τι αφορά την υγεία του καθώς τραυματίζεται σοβαρά. Οι συνέπειες αυτού του τραυματισμού θα τον ταλαιπωρούν όλη του τη ζωή, ενώ παράλληλα θα τον οδηγήσουν στη διερεύνηση τρόπων και μέσων για μια νέου τύπου διδασκαλία. Οι ιδέες που διαμορφώνει στην πολιτική, αλλά και αυτές σχετικά με την αγωγή των παιδιών και την εκπαίδευση τους κινούνται έξω από τις έως τότε νόρμες περιγράφοντας το σεβασμό στον άνθρωπο.
Ένας διάλογος για την παιδαγωγική στον οποίο παίρνει μέρος ενεργά με θέσεις, δημοσιεύματα και μια πολλή ξεκάθαρη παιδαγωγική πρόταση, ένα ξεκάθαρο παιδαγωγικό όραμα που περιγράφεται από τις αξίες της ελευθερίας και της λαϊκής εκπαίδευσης, εκτυλίσσεται την περίοδο εκείνη μεταξύ σπουδαίων παιδαγωγών. Ο ίδιος προτείνει σειρά καινοτόμων πρακτικών στοχεύοντας πάντα στα σχολεία των απλών καθημερινών ανθρώπων και δημιουργώντας ένα πολιτικό-παιδαγωγικό κίνημα με πολλούς οπαδούς και κοινωνούς.
Από τη σύλληψή του το 1940 και τον κατ' οίκον περιορισμό του “γεννιέται” μια σειρά θεωρητικών κειμένων που θεμελιώνουν την παιδαγωγική που προτείνει. Αυτά περιλαμβάνουν την περιγραφή των παιδαγωγικών μεθόδων και εργαλείων τα οποία βρίσκουν εφαρμογή αμέσως μετά το τέλος του πολέμου τόσο στη Γαλλία και την υπόλοιπη Ευρώπη όσο και στη γαλλόφωνη Αφρική και τη Λατινική Αμερική.
Το 1947 ιδρύει το “Συνεργατικό Ινστιτούτο για το Μοντέρνο Σχολείο” (ICEM), ενώ η ανάγκη για την προσαρμογή της παιδαγωγικής στα νέα δεδομένα που διαμόρφωναν το πλαίσιο το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα οδήγησε στην ίδρυση του Παρισινού Ινστιτούτου για το Μοντέρνο Σχολείο (IPEM) το 1952.
Το σύνολο του έργου του Freinet αφορά στον εξοστρακισμό του αυταρχισμού του εκπαιδευτικού από την τάξη, στην αμφισβήτηση της αυθεντίας του και στην ανάδειξη του ρόλου των ομάδων. Η εκπαιδευτική αυτοδιοίκηση και αυτοδιαχείριση εξάλλου θα λειτουργήσει ως μέσο αμφισβήτησης της παιδαγωγικής της κυριαρχίας και της εξουσίας.
Ο Freinet προλέγει την ανάγκη για το σχολείο της συμμετοχής, της εργασίας πάνω σε έργα σχεδιασμένα και συμφωνημένα από την ομάδα, του ρεαλισμού και της έρευνας της γνώσης. Δεν προφητεύει, αλλά τεκμηριώνει την παιδαγωγική του προσέγγιση στην ανάλυση κοινωνικών φαινομένων, στη διδακτική εμπειρία και στις ανθρωπιστικές αξίες.
Σ. Λάχλου, Χ. Μπαλτάς, Δ. Καρακατσάνη επιμ. (2019), Celestin Freinet Θεσμική και κριτική παιδαγωγική. Για ένα ελεύθερο, ανοιχτό και συνεργατικό σχολείο, Εκδόσεις των Συναδέλφων, Αθήνα.
Γυρίζοντας το βλέμμα μας στα πρώτα χρόνια δράσης
Από τη δεκαετία του 1920 ο Célestin Freinet προχώρησε στη δημιουργία του δικτύου εκπαιδευτικών και προσπάθησε να κινητοποιήσει την κοινότητα γύρω από τις ιδέες του.
Το πλησιέστερο μοντέλο οργάνωσης και λειτουργίας του δικτύου ήταν αυτό συνδικαλιστικών και πολιτικών οργανώσεων στις οποίες ανήκε.
Ο Freinet είχε πειραματιστεί αρχικά με αυτής της μορφής την οργάνωση σε άλλα πεδία εκτός αυτού της εκπαιδευτικής δράσης. Είχε πρωτοστατήσει στον τομέα της κοινωνικής οργάνωσης, με τη συνεταιριστική ηλεκτροδότηση του Cars, του γενέθλιου χωριό του και στη συνέχεια με τη σύσταση συνεταιρισμού εμπορίου τροφίμων στο Bar-sur-Loup, το χωριό στο οποίο πρώτη φορά τοποθετήθηκε για να διδάξει.
Θα μπορούσε κανείς να πει ότι ο Freinet ήταν ο χαρισματικός ηγέτης ενός συνεργατικού δικτύου εκπαιδευτικών-ακτιβιστών των οποίων η μέθοδος της συλλογικής εργασίας ουσιαστικά επινοήθηκε μεταξύ 1925 και 1939. Ακριβώς την περίοδο εκείνη ξεκίνησαν να οργανώνονται παιδαγωγικές συναντήσεις και εκδηλώσεις στο περιθώριο των συνεδρίων των συνδικάτων, να γίνονται πολυάριθμες ανταλλαγές επιστολών που αφορούσαν σε ένα γόνιμο διάλογο για το περιεχόμενο της παιδαγωγικής προσέγγισης και τις αρχές του δικτύου και να εκδίδεται ένα έντυπο το οποίο αφορούσε στην παρουσίαση του δικτύου στην κοινότητα και τη συζήτηση των ιδεών του.
Σε αυτό το πλαίσιο αναπτύχθηκαν στη συνέχεια και νέες τεχνικές της παιδαγωγικής.
Η παρουσία και η δράση του δικτύου των συνεργαζόμενων εκπαιδευτικών αποτέλεσε την περίοδο εκείνη, κατά την οποία «ζυμώνονταν» και ουσιαστικά δοκιμάζονταν οι αρχές και οι τεχνικές της παιδαγωγικής Freinet, κινητήρια δύναμη σε τέτοιο βαθμό που θα μπορούσε να πει κανείς για αυτό το κίνημα ότι ουσιαστικά ήταν αποτέλεσμα μια «συλλογικής διανόησης»[1].
[1] Peyronie H.(1999), Célestin Freinet Pédagogie et emancipation, HACHETTE LIVRE, Paris.